Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir?
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin yaşadığı veya tanık olduğu örseleyici bir olaydan sonra tehlike sona ermiş olsa bile zihnin ve bedenin tehdit sürüyormuş gibi tepki vermeye devam edebildiği bir ruhsal durumdur. İstenmeden gelen anılar, kâbuslar veya flashbackler, olayı hatırlatan durumlardan kaçınma, sürekli tetikte olma, uyku güçlüğü ve duygu durumundaki değişimler görülebilir.
Kısa yanıt: Travmatik bir olay yaşamak ile TSSB aynı şey değildir. Olay sonrasında üzülmek, korkmak veya bir süre huzursuz hissetmek beklenebilir. TSSB değerlendirmesinde belirtilerin sürekliliği, şiddeti ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği birlikte incelenir. İnternetteki belirti listeleri veya testler tek başına tanı koyamaz.
Bu sayfa travma, akut stres bozukluğu, TSSB ve kompleks TSSB arasındaki temel farkları bilgilendirici amaçla açıklamaktadır. Kişinin yaşadığı olayın ayrıntılarını paylaşması beklenmez; travma hakkında bilgi edinmek, yaşantıyı yeniden anlatmak zorunda olmak anlamına gelmez.
Travma ile TSSB Aynı Şey midir?
Travma, kişinin güvenlik ve bütünlük duygusunu zorlayan olayın veya olayların ruhsal etkisini anlatır. TSSB ise belirli belirti kümelerinin süreklilik gösterdiği ve işlevselliği etkilediği klinik bir tablodur. Potansiyel olarak travmatik bir olaya maruz kalan herkes TSSB geliştirmez. Sosyal destek, olayın niteliği, önceki yaşantılar, bedensel yaralanma, olayın tekrarlanması ve kişinin o dönemde sahip olduğu kaynaklar süreci etkileyebilir.
Travmayı yalnızca olayın dışarıdan ne kadar “büyük” göründüğüne göre değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte her üzücü, stresli veya hayal kırıklığı yaratan deneyimi klinik travma olarak adlandırmak da kavramı belirsizleştirebilir. Olayın niteliği, kişinin yaşadığı tehdit ve sonrasında oluşan belirtiler birlikte ele alınır.
Hangi Yaşantılar Travmatik Etki Oluşturabilir?
Ciddi kazalar, deprem ve afetler, savaş, fiziksel veya cinsel şiddet, çocukluk çağı istismarı ve ihmali, ev içi şiddet, yaşamı tehdit eden sağlık sorunları, yoğun bakım deneyimi, zorlayıcı doğum yaşantıları ve sevilen birinin şiddet içeren ya da beklenmedik ölümü travmatik etki oluşturabilir. Kişi olayı doğrudan yaşamış, olaya tanık olmuş veya işi gereği travmatik olayların ayrıntılarına tekrar tekrar maruz kalmış olabilir.
Aynı tür olayı yaşayan iki kişinin tepkisi aynı olmayabilir. Bir kişinin TSSB geliştirmemesi yaşananın önemsiz olduğu anlamına gelmediği gibi, TSSB belirtileri yaşaması da zayıflık veya irade eksikliği değildir.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
TSSB belirtileri genellikle birbiriyle ilişkili dört alanda değerlendirilir:
Olayı Yeniden Yaşama
İstenmeden gelen anılar, kâbuslar, görüntüler, sesler veya bedensel duyumlar yaşanabilir. Flashback sırasında kişi kısa bir süre için olay yeniden oluyormuş gibi hissedebilir. Her yoğun hatırlama flashback değildir; değerlendirmede kişinin zaman ve mekân algısının ne ölçüde etkilendiğine bakılır.
Kaçınma
Kişi olayı hat ırlatan yerlerden, insanlardan, konuşmalardan, haberlerden veya duygulardan uzak durmaya çalışabilir. Kaçınma kısa vadede rahatlama sağlasa da yaşam alanını giderek daraltabilir ve travmatik anının işlenmesini zorlaştırabilir.
Düşünce ve Duygularda Değişim
Suçluluk, utanç, yabancılaşma, umutsuzluk, olayın bazı bölümlerini hatırlayamama, kendisi veya dünya hakkında kalıcı olumsuz inançlar ve daha önce ilgi duyulan şeylerden uzaklaşma görülebilir. Bazı kişiler duygularını yoğun yaşarken bazıları donukluk veya kopukluk hissedebilir.
Aşırı Uyarılmışlık ve Tetikte Olma
Kolay irkilme, çevreyi sürekli kontrol etme, uyku ve dikkat güçlüğü, öfke, huzursuzluk ve tehlike beklentisi görülebilir. Baş ağrısı, kas gerginliği, mide ve bağırsak yakınmaları gibi bedensel belirtiler de eşlik edebilir; ancak yeni veya şiddetli fiziksel belirtiler öncelikle tıbbi açıdan değerlendirilmelidir.
Flashback Nedir ve Travmatik Bir Anıdan Nasıl Ayrılır?
Travmatik bir anıyı hatırlamak üzücü ve canlı olabilir; fakat kişi genellikle bunun geçmişte olduğunu bilir. Flashbackte ise görüntü, ses, koku veya bedensel duyumlar o kadar yoğunlaşabilir ki kişi kısa bir süre için olay yeniden gerçekleşiyormuş gibi hissedebilir. Flashback herkesin aynı biçimde yaşadığı bir deneyim değildir ve yalnızca bu belirti üzerinden TSSB tanısı konulmaz.
Bir tetikleyici her zaman açıkça fark edilmeyebilir. Belirli bir tarih, koku, ses, bedensel his, haber görüntüsü veya ilişkisel durum travmatik anıyı canlandırabilir. Tetiklenmek, kişinin tehlikeyi isteyerek büyüttüğü anlamına gelmez; sinir sisteminin geçmiş tehditle bugünkü durumu ayırmakta zorlandığı bir anda ortaya çıkabilir.
Akut Stres Bozukluğu ile TSSB Arasındaki Fark Nedir?
Travmatik olayın ardından başlayan yoğun belirtiler ilk ay içinde akut stres bozukluğu kapsamında değerlendirilebilir. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor, belirgin sıkıntı yaratıyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa TSSB olasılığı klinik olarak ele alınabilir. Ancak süre tek başına yeterli değildir; belirtinin niteliği, şiddeti ve başka durumlarla ilişkisi de değerlendirilir.
Bazı kişilerde belirtiler olaydan hemen sonra belirginleşirken bazı kişilerde aylar sonra fark edilebilir. Olaydan sonra zorlanmak otomatik olarak belirtilerin kalıcı olacağı anlamına gelmez. Erken dönemde güvenlik, temel ihtiyaçlar, sosyal destek ve kişinin hazır olmadığı ayrıntıları anlatmaya zorlanmaması önemlidir.
Kompleks TSSB Nedir?
Kompleks TSSB, çoğu zaman uzun süreli veya tekrarlayan ve kaçmanın güç olduğu travmatik yaşantılarla ilişkilidir. TSSB belirtilerine ek olarak duyguları düzenlemekte belirgin güçlük, süreğen değersizlik veya utanç duygusu ve ilişkilerde yakınlık kurma ya da güvenme sorunları görülebilir.
Kompleks TSSB; borderline kişilik örüntüsü, depresyon ve dissosiyatif durumlarla bazı ortak görünümler taşıyabilir. Bu nedenle yalnızca bir belirti listesine bakarak ayrım yapmak doğru değildir.
TSSB Neden Bazı İnsanlarda Gelişir?
TSSB tek bir nedene indirgenemez. Olayın sürekliliği ve şiddeti, kişinin daha önce travmatik yaşantılarının bulunması, fiziksel yaralanma, olay sırasında çaresizlik, sonraki yaşam stresi, sosyal destek ve biyolojik ya da psikolojik yatkınlıklar birlikte etkili olabilir. Güvenilir destek ilişkileri ve olay sonrasında temel ihtiyaçların karşılanması koruyucu olabilir.
Psikodinamik açıdan travmanın kişinin güven, kayıp, çaresizlik ve kontrol duygularında nasıl bir anlam kazandığı araştırılabilir. Ancak TSSB yalnızca bilinçdışı çatışmalarla açıklanamaz; sosyal, biyolojik ve sinir sistemiyle ilişkili boyutlar da dikkate alınmalıdır.
TSSB Tanısı Nasıl Değerlendirilir?
Değerlendirmede belirtilerin ne zaman başladığı, ne sıklıkta yaşandığı, günlük hayatı nasıl etkilediği, dissosiyasyon, depresyon, anksiyete, madde kullanımı, uyku sorunları ve güvenlik riskleri ele alınır. Kişi olayın ayrıntılarını ilk görüşmede anlatmaya zorlanmamalıdır. Güvenlik ve kişinin görüşme sırasında ne kadar düzenlenebildiği önceliklidir.
TSSB İçin Destek ve Tedavi Nasıl Planlanır?
TSSB için destek planı kişinin belirtilerine, güvenliğine, eşlik eden sorunlara, yaşına ve tercihlerine göre oluşturulur. Dünya Sağlık Örgütü ve NICE, travma odaklı bilişsel davranışçı yaklaşımlar ile EMDR'yi kanıtı bulunan psikolojik müdahaleler arasında saymaktadır. Bu bilgi, bu sayfanın yazarının söz konusu yöntemlerin tamamını uyguladığı anlamına gelmez; uygun yöntemi seçmek ilgili alanda eğitimli uzmanla yapılacak değerlendirmeyi gerektirir.
Bazı kişilerde psikiyatri değerlendirmesi ve eşlik eden depresyon, anksiyete, uyku güçlüğü veya başka belirtiler için ilaç tedavisi gündeme gelebilir. İlaç başlanması, değiştirilmesi veya bırakılması yalnızca hekimle birlikte planlanmalıdır. Tek bir yöntem veya belirli bir süre herkes için sonuç garantisi vermez.
Travma Sonrasında Kişi Kendisine Nasıl Destek Olabilir?
Güvenli bir günlük düzeni mümkün olduğunca sürdürmek, uyku ve beslenmeyi desteklemek, alkol ve maddeden uzak durmak, hareket etmek ve güvenilir kişilerle kişinin hazır olduğu ölçüde temas kurmak yardımcı olabilir. Travmatik olayı ayrıntılarıyla tekrar tekrar anlatmak herkes için yararlı değildir; kişinin sınırlarına saygı duyulmalıdır.
Yoğun tetiklenme sırasında çevrede görülen nesneleri fark etmek, ayakların yere temasını hissetmek ve nefesi zorlamadan yavaşlatmak bugüne yönelmeyi kolaylaştırabilir. Bunlar tedavinin yerine geçmez; belirtiler sürüyor veya yaşam alanını daraltıyorsa profesyonel değerlendirme düşünülmelidir.
Ne Zaman Acil Destek Alınmalıdır?
Acil durum: Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi, başkasına zarar verme riski, ağır madde etkisi, gerçeklikle bağın belirgin biçimde bozulması ya da kişinin kendisini güvende tutamaması varsa bir web sayfasından veya planlı randevudan yanıt beklenmemelidir. 112 aranmalı ya da en yakın acil sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.