Trikotillomani Nedir? Saç Yolma Hastalığı ve Tedavisi
Trikotillomani, kişinin saçını, kaşını, kirpiğini, sakalını veya bedenindeki kılları tekrar tekrar yolması ve azaltmayı ya da bırakmayı denediği halde bu davranışı durdurmakta zorlanmasıyla görülen ruhsal bir durumdur. Günlük dilde “saç yolma hastalığı”, “saç koparma hastalığı”, “kaş yolma” veya “kirpik yolma hastalığı” olarak da aranır.Yolma davranışı bazen televizyon izlerken, çalışırken veya düşüncelere dalmışken fark edilmeden gerçekleşir. Bazen kişi belirli bir teli seçer, yolmadan önce artan bir bedensel gerginlik hisseder ve yolduktan sonra kısa süreli bir rahatlama yaşar. Bu rahatlamayı pişmanlık, utanç, kendine kızma veya davranışı saklama çabası izleyebilir.
Kısa cevap: Trikotillomani yalnızca kötü bir alışkanlık veya irade eksikliği değildir. Nasıl geçeceği kişiden kişiye değişir. Değerlendirmede yolma döngüsü, bedensel zarar, eşlik eden kaygı veya depresif belirtiler ve kişinin yaşamındaki etkiler birlikte ele alınır. Psikoterapi temel desteklerden biri olabilir; gerekli durumlarda psikiyatri ve dermatoloji değerlendirmesi de sürece eklenebilir.
Trikotillomani İçin Psikolog ve Psikoterapi Desteği
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, İstanbul Kadıköy’de ve online olarak yetişkinler ile 15 yaş üzeri ergenlerle psikanalitik ve psikodinamik yönelimli psikoterapi çalışmaları yürütmektedir. İlk görüşmede saç, kaş veya kirpik yolma davranışının sıklığı, ne zaman arttığı, bedensel zarar oluşturup oluşturmadığı, eşlik eden duygular ve psikoterapi beklentisi değerlendirilir.
Çalışma çerçevesinin kişiye uygun olmadığı veya tıbbi bir değerlendirme gerektiği düşünülürse ilgili uzmanlık alanlarına yönlendirme yapılması konuşulur. Hiçbir psikoterapi yaklaşımı herkes için aynı sonucu veya belirli bir sürede kesin iyileşmeyi garanti etmez.
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, İstanbul Kadıköy’de ve online olarak yetişkinler ile 15 yaş üzeri ergenlerle psikanalitik ve psikodinamik yönelimli psikoterapi çalışmaları yürütmektedir. İlk görüşmede saç, kaş veya kirpik yolma davranışının sıklığı, ne zaman arttığı, bedensel zarar oluşturup oluşturmadığı, eşlik eden duygular ve psikoterapi beklentisi değerlendirilir.
Çalışma çerçevesinin kişiye uygun olmadığı veya tıbbi bir değerlendirme gerektiği düşünülürse ilgili uzmanlık alanlarına yönlendirme yapılması konuşulur. Hiçbir psikoterapi yaklaşımı herkes için aynı sonucu veya belirli bir sürede kesin iyileşmeyi garanti etmez.
Trikotillomani Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler kişiden kişiye farklılaşabilir. Trikotillomani değerlendirmesinde yalnızca görünür saç kaybına değil, davranışın tekrarlanmasına ve kişinin yaşamını nasıl etkilediğine de bakılır. Sık görülebilen işaretler şunlardır:
-
Saç, kaş, kirpik, sakal veya beden kıllarını tekrar tekrar yolmak
-
Davranışı azaltmayı ya da bırakmayı deneyip sürdürememek
-
Belirli bir teli, kökü, dokuyu veya pürüzlü hissedilen kılı seçmek
-
Yolmadan önce gerginlik, huzursuzluk, sıkıntı veya güçlü bir dürtü hissetmek
-
Yolduktan sonra kısa süreli rahatlama veya tatmin yaşamak
-
Saçta seyrelme, farklı uzunlukta kırık teller, kaş veya kirpikte açıklık oluşması
-
Davranışı, kullanılan cımbızı veya oluşan açıklıkları başkalarından saklamak
-
Utanç, suçluluk, kendine kızma veya sosyal ortamlardan kaçınma yaşamak
-
Bazı durumlarda koparılan saçı ağıza götürmek, çiğnemek veya yutmak
Saçla oynamak, saç telini parmakta çevirmek veya zaman zaman bir teli çekmek tek başına trikotillomani tanısı anlamına gelmez. Davranış tekrarlıyor, durdurma girişimleri başarısız oluyor, bedensel zarar ya da belirgin sıkıntı yaratıyorsa klinik değerlendirme düşünülmelidir.
Saç, Kaş, Kirpik ve Sakal Yolma Aynı Durum mudur?
Trikotillomani yalnızca saçlı deride görülmez. Kaş, kirpik, sakal, bıyık veya bedenin başka bölgelerindeki kıllar da yolunabilir. Bazı kişiler yalnızca bir bölgeye yönelirken bazıları dönemsel olarak bölge değiştirebilir. Yolunan yer farklı olsa da tekrarlama, durdurmakta zorlanma, kısa süreli rahatlama ve sonrasında yaşanan sıkıntı aynı döngünün parçaları olabilir.
Saç, kaş ve kirpik yolmanın farklı görünümlerini ve davranışın günlük yaşamda nasıl fark edilebileceğini saç, kaş ve kirpik yolma hastalığı yazısında ayrıca okuyabilirsiniz.
Kişinin saç telini seçme biçimi de değişebilir. Pürüzlü, kalın, kısa veya “yerinde değilmiş” gibi gelen bir teli aramak; aynada veya parmakla uzun süre kontrol etmek ve cımbız kullanmak davranışın odaklı biçimine eşlik edebilir. Başka kişilerde ise el, kişi fark etmeden otomatik olarak saça ya da kirpiğe gider.
Trikotillomani Neden Olur?
Trikotillomaninin tek bir nedeni yoktur. Biyolojik yatkınlık, öğrenilmiş davranış döngüsü, duyguları düzenlemekte zorlanma, stres, kaygı, sıkıntı, yalnızlık, öfke, mükemmeliyetçilik, bedensel duyumlara hassasiyet ve kişinin bedenle kurduğu ilişki tabloyu farklı ölçülerde etkileyebilir.
Stres davranışı artırabilir; ancak her trikotillomani yalnızca stresten kaynaklanmaz. Bazen yolma sıkıntılı bir duygunun ardından belirginleşir, bazen de can sıkıntısı, dalgınlık veya yoğun odaklanma sırasında otomatikleşir. Bu nedenle “neden yapıyorum?” sorusunun yanıtı yalnızca geçmişte tek bir olay aramakla değil, davranışın bugün hangi koşullarda başlayıp nasıl sürdüğünü anlamakla bulunabilir.
Saç Yolmak Neden Kısa Süreli Rahatlatır?
Yolma davranışı öncesinde bedensel bir gerginlik, kaşınma, pürüz hissi veya zihinsel sıkışma oluşabilir. Telin seçilmesi ve yolunması bu gerilimi kısa süreli olarak azaltabilir. Zihin bu geçici rahatlamayı davranışla ilişkilendirdiğinde döngü tekrar etmeye daha yatkın hale gelir.
Bu, kişinin davranışı gerçekten istediği anlamına gelmez. Kısa süreli rahatlama ile uzun vadeli pişmanlık aynı anda var olabilir. Psikoterapide hem bu otomatikleşmiş döngü hem de yolmanın düzenlemeye çalıştığı duygusal deneyim ele alınabilir.
Trikotillomani ile OKB Aynı Şey midir?
Trikotillomani, sınıflandırmalarda obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar içinde ele alınsa da obsesif kompulsif bozukluk ile aynı değildir. OKB’de istenmeyen düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan zihinsel veya davranışsal ritüeller öne çıkabilir. Trikotillomanide ise bedensel dürtü, belirli bir dokuya odaklanma, otomatik davranış ve kısa süreli rahatlama daha belirgin olabilir. İki durum bazı kişilerde birlikte görülebileceği için ayrım klinik görüşmede yapılmalıdır.
Trikotillomaniden Kurtulmak Mümkün müdür?
“Trikotillomaniden kurtuldum” ve “trikotillomaniden kurtulma yolları” aramaları, davranışın yarattığı yorgunluğu ve kesin bir çıkış bulma isteğini gösterir. Belirtilerde belirgin azalma, yolma dürtüsünü daha erken fark etme, davranışın yaşam üzerindeki etkisini azaltma ve yeniden kontrol hissi kazanma mümkündür; ancak herkese geçerli bir “kesin çözüm” veya sonuç süresi söylemek doğru değildir.
İyileşmeyi yalnızca “bir daha hiç dürtü gelmemesi” şeklinde tanımlamak kişiyi küçük bir tekrarda başarısız hissettirebilir. Daha gerçekçi hedef; davranışın sıklığını ve zararını azaltmak, tetikleyicileri tanımak, utanç nedeniyle saklanmayı azaltmak ve dürtü karşısında daha fazla seçim alanı geliştirmektir. Dönemsel artışlar bütün ilerlemenin kaybolduğu anlamına gelmez.
Trikotillomani Tedavisi Nasıl Planlanır?
Trikotillomani tedavisi tek bir kalıba göre planlanmaz. İlk değerlendirmede davranışın ne zamandır sürdüğü, hangi bölgelerin etkilendiği, otomatik mi yoksa odaklı mı gerçekleştiği, yolma ve rahatlama döngüsü, önceki bırakma girişimleri, bedensel zarar ve eşlik eden ruhsal belirtiler ele alınır.
Psikoterapi
Trikotillomani için farklı psikoterapi yaklaşımları bulunmaktadır. Yaklaşım seçimi kişinin ihtiyacına, yaşına, eşlik eden belirtilere ve uzmanın eğitimine göre yapılmalıdır. Psikoterapi; dürtünün ne zaman ortaya çıktığını fark etmeye, davranışı sürdüren koşulları anlamaya, utanç ve saklama döngüsünü çalışmaya ve kişinin beden duyumlarıyla daha düzenlenebilir bir ilişki kurmasına yardımcı olabilir.
Psikiyatri Değerlendirmesi
Eşlik eden yoğun kaygı, depresyon, OKB belirtileri, dürtüsellik veya işlev kaybı varsa psikiyatri değerlendirmesi gerekebilir. Trikotillomani için ilaç seçimi basit ve herkes için aynı değildir. İlacın gerekip gerekmediğine, türüne ve takibine yalnızca psikiyatrist karar verir; psikolog ilaç yazmaz.
Dermatoloji ve Tıbbi Değerlendirme
Saç kaybının her zaman yolma davranışından kaynaklandığı varsayılmamalıdır. Belirgin dökülme, deri lezyonu, enfeksiyon, kanama veya kalıcı hasar şüphesi varsa dermatoloji ya da ilgili hekim değerlendirmesi önemlidir. Saç yutma davranışı ve karın ağrısı gibi belirtiler varsa gecikmeden tıbbi destek alınmalıdır.
Psikanalitik Psikoterapide Trikotillomani Nasıl Ele Alınır?
Psikanalitik psikoterapi, yolma davranışını yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir belirti olarak görmez. Davranışın hangi gerginliği düzenlediği, kişinin bedenine ve görünümüne nasıl yaklaştığı, kontrol etme ile kontrolü kaybetme arasında ne yaşadığı, utanç ve kendine kızmanın döngüyü nasıl etkilediği araştırılabilir.
Bu yaklaşımda amaç kişiye “neden hâlâ yapıyorsun?” diye sormak değildir. Amaç, davranış ortaya çıkmadan önceki duygusal ve bedensel deneyimi daha erken fark edebilmek; yolmanın kısa süreli olarak ne sağladığını anlamak ve kişinin kendisiyle daha az cezalandırıcı bir ilişki kurabilmesini desteklemektir.
Psikanalitik ve psikodinamik çalışma herkes için uygun tek yaklaşım değildir. Kişi özellikle farklı ve yapılandırılmış bir yöntem arıyorsa bunu ilk görüşmede açıkça paylaşmalıdır. Beklenti ile çalışma biçiminin uyuşup uyuşmadığı birlikte değerlendirilir.
Trikotillomani İçin Hangi Doktora veya Uzmana Gidilir?
Kısa yanıt: Yolma davranışının ruhsal döngüsü için klinik psikolog, psikoterapist veya psikiyatristten değerlendirme alınabilir. İlaç değerlendirmesini psikiyatrist yapar. Saç, kaş, kirpik veya deride belirgin hasar varsa dermatoloji değerlendirmesi de gerekebilir. En uygun başlangıç noktası, kişinin bedensel ve ruhsal belirtilerine göre değişir.
Uzman seçerken yalnızca “trikotillomani” sözcüğünün profilde bulunmasına değil; uzmanın temel eğitimine, psikoterapi yaklaşımına, bu yaklaşımdaki eğitim ve süpervizyonuna, mahremiyet çerçevesine ve kişinin aradığı çalışma biçimiyle uyumuna bakılmalıdır.
Trikotillomani İlaçsız Geçer mi?
Bazı kişiler psikoterapiden yarar görebilir ve ilaç kullanmayabilir; bazı kişilerde ise eşlik eden belirtiler nedeniyle psikiyatri değerlendirmesi uygun olabilir. “İlaçsız mutlaka geçer” veya “ilaç şarttır” biçiminde herkese uygulanabilecek bir yanıt yoktur. İnternette adı geçen ilaç veya takviyeler hekim değerlendirmesi olmadan başlanmamalı, bırakılmamalı ya da değiştirilmemelidir.
Trikotillomani Testi Tanı Koyar mı?
Çevrim içi trikotillomani testleri bazı belirtileri fark etmeye yardımcı olabilir; ancak tanı koymaz. Değerlendirmede davranışın tekrarlanması, bırakma girişimleri, yarattığı sıkıntı ve işlev kaybı, tıbbi nedenler ve başka ruhsal durumlarla ilişkisi birlikte incelenir.
Ne Zaman Gecikmeden Tıbbi Destek Alınmalıdır?
Gecikmeden değerlendirme alın: Yolunan bölgede açık yara, kanama veya enfeksiyon; belirgin ve hızlı saç kaybı; saç ya da kıl yutma; karın ağrısı, kusma veya bağırsakla ilgili yeni yakınmalar varsa tıbbi destek alınmalıdır. Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi, kişinin kendisini güvende tutamaması ya da ağır ruhsal kriz durumunda planlı psikoterapi randevusu beklenmemeli, 112 aranmalı veya en yakın acil sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
İstanbul Kadıköy ve Online Trikotillomani Psikoterapisi
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, İstanbul Kadıköy’de, Bağdat Caddesi ve Yoğurtçu Parkı çevresinde yüz yüze; şehir dışında veya yurt dışında yaşayan Türkçe konuşan kişilerle online psikoterapi çalışmaları yürütmektedir. Yetişkinler ve 15 yaş üzeri ergenlerle yapılan ilk görüşmede trikotillomani belirtileri, yolma davranışının yaşam üzerindeki etkisi, kişinin beklentileri ve psikoterapiye uygunluk birlikte değerlendirilir.
İlk görüşme bir “kesin tedavi” sözü vermez. Sürecin amacı, kişinin yaşadığı güçlüğün anlaşılması, uygun çalışma çerçevesinin belirlenmesi ve gerekiyorsa psikiyatri ya da dermatoloji desteğinin planlanmasıdır.
İlk görüşme talebi için randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. İletişim formuna ayrıntılı klinik veya mahrem bilgi yazmanız gerekmez.