Biriktirme Hastalığı (Dispozofobi) Nedir? Nasıl Geçer?
Zarar verme obsesyonu; kişinin istemediği halde zihnine gelen, kendisine veya bir başkasına zarar verebileceğine ilişkin düşünce, görüntü, dürtü ya da kuşkularla belirginleşen bir obsesif kompulsif bozukluk temasıdır. Halk arasında “zarar verme takıntısı” veya “birine zarar verme korkusu” diye de aranır. Düşüncenin içeriği çoğu zaman kişinin değerleriyle çatışır; kişi bundan haz almak yerine yoğun korku, suçluluk, utanç ve “Ya kontrolümü kaybedersem?” kaygısı yaşar.
Kısa cevap: “Biriktirme hastalığı”, “saklama hastalığı”, “istifçilik” ve “dispozofobi” internette sık kullanılan ifadelerdir. Klinik olarak önemli olan yalnızca çok eşya sahibi olmak değil; eşyaları ayırma ve atma güçlüğünün yoğun sıkıntı yaratması, yaşam alanını işlevsizleştirmesi ve güvenlik, ilişki veya günlük yaşam sorunlarına yol açmasıdır. Yalnızca dağınık olmak ya da koleksiyon yapmak biriktirme bozukluğu anlamına gelmez.
Biriktirme davranışı bazen obsesif kompulsif bozukluk belirtileriyle birlikte görülebilir; ancak biriktirme bozukluğu güncel sınıflandırmalarda OKB ile ilişkili fakat ondan ayrı bir ruhsal durum olarak ele alınır. Bu nedenle her biriktirme davranışını doğrudan “OKB takıntısı” olarak adlandırmak doğru değildir.
Biriktirme Bozukluğunun Belirtileri Nelerdir?
Belirtilerin görünümü ve şiddeti kişiden kişiye değişebilir. Sık görülebilen işaretler şunlardır:
-
Kullanılmayan veya değeri az olan eşyaları atmakta yoğun güçlük yaşamak
-
“Bir gün lazım olabilir” düşüncesiyle çok sayıda nesneyi saklamak
-
Bir eşyayı atarken suçluluk, kaygı, kayıp veya pişmanlık hissetmek
-
Ücretsiz ürünleri, ambalajları, broşürleri veya indirimli eşyaları alma ihtiyacı duymak
-
Eşyaları sınıflandırmayı, düzenlemeyi veya hangisinin atılacağına karar vermeyi ertelemek
-
Odaların, yatakların, masaların veya mutfağın amaçlandığı biçimde kullanılamaması
-
Dağınıklık nedeniyle eve misafir, tamirci veya sağlık görevlisi kabul etmekten kaçınmak
-
Yakınlarla eşyalar konusunda sık sık çatışmak
-
Eşya yığınları arasında önemli belgeleri, faturaları veya ilaçları kaybetmek
-
Yangın, düşme, hijyen veya acil çıkış açısından güvenlik riski oluşması
Eşyaları atamama ve karar verme güçlüğü
Kişi bir eşyanın ileride gerekli olabileceğini, atmanın israf anlamına geleceğini veya eşyayı atarsa önemli bir anıyı da kaybedeceğini düşünebilir. Her nesne için uzun uzun karar vermek yorucu hale gelebilir. Kararı ertelemek o anki sıkıntıyı azaltır; fakat eşyaların birikmesine ve bir sonraki kararın daha da zorlaşmasına neden olabilir.
Yeni eşya edinme ve fırsatları kaçırma korkusu
Biriktirme yalnızca mevcut eşyaları atamamakla sınırlı olmayabilir. Kişi bedava dağıtılan ürünleri, poşetleri, kutuları veya indirimli eşyaları almadan durmakta zorlanabilir. “Bu fırsatı kaçırırsam pişman olurum” düşüncesi eşya edinme davranışını sürdürebilir. Ancak alışveriş yapmayı sevmek veya stoklu yaşamak tek başına tanı anlamına gelmez.
Dijital biriktirme
Bazı kişiler e-posta, fotoğraf, ekran görüntüsü, belge veya dijital dosyaları silmekte de zorlanabilir. Dijital dosyaların çokluğu tek başına biriktirme bozukluğu değildir; fakat ayıklama düşüncesi yoğun sıkıntı yaratıyor, cihazların kullanımını veya günlük işleri etkiliyor ve kişi kontrolünü kaybettiğini hissediyorsa değerlendirmede ele alınabilir.
Biriktirme Döngüsü Nasıl Oluşur?
Döngü çoğu zaman bir eşyanın görülmesi veya atılması gerektiğinin düşünülmesiyle başlar. “Lazım olabilir”, “Bunu atarsam anıyı kaybederim”, “İsraf etmiş olurum” ya da “Doğru karar verdiğimden emin değilim” gibi düşünceler kaygı, suçluluk veya kayıp hissi yaratabilir. Eşyayı saklamak veya kararı ertelemek kısa süreli rahatlama sağlar.
Bu rahatlama, saklama davranışını bir sonraki sefer daha güçlü hale getirebilir. Eşyalar arttıkça düzenleme ve karar verme zorlaşır; kişi nereden başlayacağını bilemeyebilir. Utanç nedeniyle yardım istemekten veya birini eve almaktan kaçındıkça sorun görünmez kalabilir ve yaşam alanı giderek daralabilir.
Biriktirme Hastalığı Neden Olur?
Biriktirme bozukluğunun herkes için geçerli tek bir nedeni yoktur. Eşyalarla kurulan duygusal bağ, karar vermekte zorlanma, hata yapma ve pişman olma korkusu, mükemmeliyetçilik, kayıp deneyimleri, aile içindeki tutumlar, stres ve kişinin kendisini güvende hissetme biçimi birlikte rol oynayabilir. Depresyon, kaygı, dikkat ve düzenleme güçlükleri veya OKB belirtileri bazı kişilerde tabloya eşlik edebilir.
Bir eşya kişiye yalnızca maddi değer taşımayabilir. Geçmişteki bir dönemi, kaybedilen bir kişiyi, kimlik duygusunu, emek verilmiş bir zamanı veya geleceğe ilişkin bir ihtimali temsil edebilir. Bu nedenle dışarıdan “çöp” ya da “gereksiz” görülen bir nesneden ayrılmak, kişi için bir anıdan veya kendisinin bir parçasından ayrılmak gibi yaşanabilir.
Kayıp, yas, ekonomik yoksunluk, eşyaların izinsiz alınması veya yaşamda kontrolün sarsıldığı dönemler bazı kişilerde belirtileri artırabilir. Ancak tek bir yaşam olayı üzerinden neden-sonuç ilişkisi kurulamaz; kişinin öyküsü ve belirtilerin gelişimi birlikte değerlendirilmelidir.
Çöp ve Poşet Biriktirme Hastalığı Nedir?
“Çöp biriktirme hastalığı”, “poşet biriktirme hastalığı” ve “çöp ev hastalığı” kullanıcıların internette aradığı ifadelerdir; bunlar tek başına resmî tanı adları değildir. Biriktirilen nesneler poşet, gazete, kutu, ambalaj, kap, kıyafet, ikinci el eşya veya kullanım süresi geçmiş ürünler olabilir. Sorunun niteliğini nesnenin türünden çok, atma güçlüğü, biriken miktar, yaşam alanının kullanımı ve oluşan riskler belirler.
Bozulmuş yiyecekler, yanıcı maddeler, haşere, kapanan çıkışlar veya devrilebilecek yığınlar varsa durum yalnızca psikolojik sıkıntı değil, sağlık ve güvenlik sorunu da oluşturabilir. Çocuk, yaşlı veya hayvanların güvenliği etkileniyorsa yerel sağlık, sosyal destek, belediye veya acil yardım birimleriyle koordinasyon gerekebilir. “Çöp ev” gibi etiketleyici ifadeler kişide utancı artırabileceği için iletişimde yargılayıcı olmayan bir dil tercih edilmelidir.
Biriktirme Bozukluğu Benzer Durumlardan Nasıl Ayrılır?
Koleksiyonculuk ile biriktirme bozukluğu aynı mıdır?
Koleksiyonlar çoğunlukla belirli bir konu etrafında seçilir, düzenlenir ve sergilenir. Kişi koleksiyonundan keyif alır ve yaşam alanları temel işlevlerini sürdürebilir. Biriktirme bozukluğunda ise eşyalar çoğu zaman düzensiz biçimde birikir; odaların kullanımı zorlaşır ve eşyaları ayırma düşüncesi belirgin sıkıntı yaratır.
Dağınıklık ile biriktirme bozukluğu aynı mıdır?
Yoğun bir dönemde evin dağılması, düzenlemeyi ertelemek veya çok eşyaya sahip olmak tek başına biriktirme bozukluğu değildir. Ayırıcı noktalar; eşyaları atmakta sürekli güçlük, atma karşısında yoğun sıkıntı, yaşam alanının amaçlanan biçimde kullanılamaması ve günlük işlevin etkilenmesidir.
Biriktirme bozukluğu ile OKB aynı mıdır?
Aynı değildir. Biriktirme bozukluğu, OKB ve ilişkili bozukluklar başlığı altında ayrı bir durum olarak değerlendirilir. Bazı kişilerde iki durum birlikte bulunabilir. OKB'deki saklama davranışı belirli bir korkuyu önlemek veya ritüeli tamamlamak amacı taşıyabilir; biriktirme bozukluğunda ise eşyayı gerekli, değerli veya kimlikle bağlantılı hissetme ve atma karşısındaki sıkıntı daha belirgin olabilir.
Başka ruhsal veya bedensel durumlar
Biriktirme davranışı depresyon, psikotik belirtiler, bilişsel gerileme, dikkat ve düzenleme güçlükleri, travmatik deneyimler veya başka ruhsal durumlarla ilişkili olabilir. Özellikle davranış aniden başladıysa, ileri yaşta belirginleştiyse veya gerçeklikle değerlendirmede değişiklikler eşlik ediyorsa psikiyatri ve gerektiğinde tıbbi değerlendirme önemlidir.
Biriktirme Hastalığı Nasıl Geçer?
Biriktirme bozukluğu için herkese aynı hızda sonuç verecek tek bir çözüm yoktur. Psikoterapide eşyaları saklama ihtiyacının kişisel anlamı, atma düşüncesinin doğurduğu kaygı ve kayıp hissi, karar verme güçlüğü, utanç, ilişkisel çatışmalar ve günlük yaşam üzerindeki etkiler birlikte ele alınabilir. Sürecin amacı yalnızca eşyaların sayısını azaltmak değil, biriktirmeyi sürdüren ruhsal ve davranışsal döngüyü anlamak ve daha güvenli bir yaşam alanını desteklemektir.
Psikanalitik psikoterapide nasıl ele alınır?
Psikanalitik psikoterapide eşyaların kişi için neyi temsil ettiği, kayıp ve ayrılma deneyimleri, güvenlik ve kontrol ihtiyacı, suçluluk, israf korkusu ve kişinin yaşam öyküsündeki tekrar eden örüntüler araştırılabilir. Bir nesnenin neden vazgeçilmez hale geldiği dışarıdan varsayılmaz; kişinin kendi çağrışımları ve duygusal deneyimi içinde anlaşılmaya çalışılır. Psikanalitik psikoterapi yaklaşımı hakkında ayrıca bilgi alabilirsiniz.
Psikiyatri ve yerel destek ne zaman gerekebilir?
Yoğun depresyon, kaygı, psikotik belirtiler, bilişsel güçlükler veya ilaç değerlendirmesi gerektiren bir durum varsa psikiyatri desteği gerekebilir. Yangın, düşme, hijyen, tahliye veya hayvanların bakımıyla ilgili risklerde psikoterapi tek başına yeterli olmayabilir; yerel sağlık ve sosyal destek birimleriyle birlikte hareket edilmesi gerekebilir.
Biriktiren Bir Yakına Nasıl Yaklaşılmalı?
Kişiyi “tembel”, “pis” veya “sorumsuz” diye etiketlemek çoğunlukla utancı ve savunmayı artırır. Eşyaları kişinin bilgisi ve onayı olmadan topluca atmak, ani bir rahatlama sağlasa bile yoğun sıkıntıya, güven kaybına ve yeniden biriktirmeye yol açabilir. Öncelikle kişinin yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışmak, somut güvenlik sorunlarını sakin biçimde konuşmak ve profesyonel desteği teşvik etmek daha yapıcıdır.
Ancak yangın çıkışı kapalıysa, evde ciddi hijyen riski varsa veya çocuk, yaşlı, engelli kişi ya da hayvanların güvenliği tehdit altındaysa beklemek doğru olmayabilir. Böyle durumlarda kişinin mahremiyetine saygı göstererek yerel sağlık, sosyal hizmet, belediye, itfaiye veya acil yardım birimleriyle görüşmek gerekebilir.
Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa değerlendirmeyi ertelememek yararlı olabilir:
-
Odalar, yatak, mutfak veya banyo amaçlandığı biçimde kullanılamıyorsa
-
Eşyaları atma düşüncesi yoğun kaygı, öfke veya çökkünlük yaratıyorsa
-
Eve kimseyi almama, sosyal geri çekilme veya utanma belirginleştiyse
-
Yakın ilişkiler eşyalar nedeniyle sürekli çatışmalı hale geldiyse
-
Fatura, ilaç, belge veya önemli eşyalar yığınlar içinde kayboluyorsa
-
Yangın, düşme, hijyen veya acil çıkış riski oluştuysa
-
Biriktirme davranışı iş, okul, maddi durum veya günlük sorumlulukları etkiliyorsa
-
Depresyon, yoğun kaygı, kendine zarar verme düşüncesi veya başka ağır belirtiler eşlik ediyorsa
Biriktirme Hastalığı İçin Psikolog Desteği
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, biriktirme güçlüğünü yalnızca görünen eşya miktarı üzerinden değil; eşyaların kişi için taşıdığı anlam, ayrılma ve kayıp deneyimleri, kaygı, suçluluk, kontrol ihtiyacı, ilişkiler ve yaşam öyküsüyle birlikte değerlendirir. İlk görüşmede belirtilerin niteliği, yaşam alanına ve günlük işlevlere etkisi, eşlik eden ruhsal güçlükler ve güvenlik ihtiyaçları konuşulur.
Yüz yüze görüşmeler İstanbul Kadıköy'de, online görüşmeler ise uygunluk değerlendirmesinin ardından yürütülebilir. İleri düzey ev güvenliği veya yerel müdahale gerektiren durumlarda kişinin bulunduğu yerdeki sağlık ve sosyal destek kaynakları ayrıca önem taşır. OKB ile ilişkili belirtiler için OKB için psikolog desteği sayfasını; eğitim ve mesleki deneyim hakkında bilgi almak için Ceren Tatar'ın biyografisini inceleyebilirsiniz.
İlk görüşme talebi için randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. İletişim formuna ayrıntılı klinik veya mahrem bilgi yazmanız gerekmez.