Emin Olamama Hastalığı ve Şüphe Takıntısı Nasıl Geçer?

Emin olamama takıntısı; kişinin bir işi yaptığını, bir sözü söylemediğini ya da gerekli önlemi aldığını bildiği halde içsel bir kesinlik hissine ulaşamamasıyla belirginleşir. “Kapıyı kilitledim mi?”, “Ocağı kapattım mı?”, “Yanlış bir şey söyledim mi?” veya “Bir şeyi gözden kaçırdım mı?” soruları tekrar tekrar zihne gelir. Kişi rahatlamak için kontrol edebilir, fotoğraf çekebilir, başkasından teyit isteyebilir ya da olayı zihninde defalarca inceleyebilir.

Şüpheyi ortadan kaldırmak için yapılan her yeni kontrol o an rahatlatabilir; fakat bir süre sonra kişinin kendi hafızasına ve algısına duyduğu güveni azaltabilir. Böylece “Bir kez daha bakarsam emin olurum” düşüncesi, daha fazla kontrol ve daha fazla kuşku üreten bir döngüye dönüşür.

Emin Olamama Takıntısının Belirtileri ve Gündelik Örnekleri

Şüphe obsesyonu yalnızca kapı, ocak veya elektrik kontrolüyle sınırlı değildir. Sorumluluk, hata yapma, başkasına zarar verme, doğru hatırlama veya yanlış anlaşılma korkusu etrafında farklı biçimlerde görülebilir:

• Kapıyı kilitlediği halde geri dönüp tekrar tekrar kontrol etmek

• Ocağın, ütünün, musluğun veya elektrikli bir cihazın kapalı olduğundan emin olamamak

• Kontrol ettiği yeri fotoğraflamak ya da video kaydına almak

• Bir e-posta, form veya mesajı göndermeden önce defalarca okumak

• Bir konuşmada uygunsuz bir şey söyleyip söylemediğini sürekli düşünmek

• Araba kullanırken birine çarpmış olabileceğinden kuşkulanıp yolu yeniden kontrol etmek

• Bir işi doğru yaptığını başkasına tekrar tekrar onaylatmak

• Geçmişteki bir olayı doğru hatırlayıp hatırlamadığını zihinde yeniden kurmak

• Karar verdikten sonra seçenekleri tekrar açıp aynı kararı baştan değerlendirmek

Şüphe farklı OKB temalarına eşlik edebilir. “Ya birine zarar verdiysem?” kuşkusu zarar verme obsesyonuyla; ibadet veya inançla ilgili bitmeyen doğruluk arayışı ise dini takıntı ve vesveseyle birlikte görülebilir.

Görünmeyen kontrol davranışları

Kontrol kompulsiyonu her zaman dışarıdan fark edilmez. Kişi “Bunu yaptığıma dair görüntü zihnimde net mi?”, “O anda nasıl hissettim?” veya “Böyle bir şey söylemiş olsaydım hatırlardım” diyerek zihinsel kanıt arayabilir. Aynı soruyu internette veya yapay zekâ uygulamalarında farklı biçimlerde sormak, yakınlarına “Değil mi?” diye tekrar tekrar teyit ettirmek ve kendi bedensel tepkilerini incelemek de güvence arama işlevi görebilir.

Şüphe ve Kontrol Etme Döngüsü Nasıl Oluşur?

Döngü çoğu zaman kısa bir kuşkuyla başlar: “Ya kapıyı kilitlemediysem?” Bu olasılık, aşırı sorumluluk duygusu veya hata yapmaya tahammül güçlüğü nedeniyle önemli bir tehlike gibi yorumlanır. Kaygı yükselince kişi kontrol eder. Kontrol kısa süreli rahatlama sağlar; fakat zihin rahatlamayı kontrol davranışına bağlar.

Bir sonraki sefer tek kontrol yeterli gelmeyebilir. Kişi “Doğru yere baktım mı?”, “Kontrol ederken dikkatli miydim?” veya “Fotoğraf eski olabilir mi?” diye bu kez kontrolün kendisinden kuşkulanır. Böylece emin olma çabası, emin olamamayı sürdüren temel mekanizmalardan biri haline gelir.

​

Bu döngüde amaç gerçek güvenlik önlemlerini tamamen bırakmak değildir. Günlük yaşamda makul bir kez kontrol etmek ile kaygıyı sıfırlamak için aynı işlemi tekrar tekrar yapmak birbirinden ayrılmalıdır. Bu ayrım kişiye özel olarak ve güvenli bir psikoterapi planı içinde ele alınır.