Simetri Hastalığı ve Düzen Takıntısı Nedir? Nasıl Geçer?
Simetri ve düzen takıntısı; nesnelerin belirli bir hizada, sırada veya sayıda bulunması gerektiğine ilişkin yoğun bir ihtiyaçla görülebilen bir obsesif kompulsif bozukluk görünümüdür. Kişi eğri duran bir çerçeveyi, eşit olmayan nesneleri ya da “tam doğru” görünmeyen bir düzeni fark ettiğinde belirgin kaygı, huzursuzluk veya tamamlanmamışlık hissi yaşayabilir. Rahatlayabilmek için düzeltme, sıralama, sayma, dokunma ya da bir hareketi eşitleme ihtiyacı duyabilir.
Kısa cevap: “Simetri hastalığı” ve “düzen hastalığı” günlük aramalarda kullanılan ifadelerdir; tek başına resmî bir tanı adı değildir. Düzenli olmayı sevmek de OKB anlamına gelmez. Ancak simetri veya düzen ihtiyacı istem dışı biçimde tekrarlıyor, kişi karşı koyduğunda yoğun sıkıntı yaşıyor, ritüeller zaman alıyor ve günlük yaşamı kısıtlıyorsa simetri ve düzen takıntısı klinik olarak değerlendirilmelidir.
Simetri takıntısında her zaman “Düzeltmezsem kötü bir şey olacak” biçiminde açık bir korku bulunmaz. Bazı kişilerde asıl deneyim, bir şeyin eksik, dengesiz veya “tam olmamış” hissedilmesidir. Tanı yalnızca nesnelerin nasıl düzenlendiğine bakılarak değil; düşüncenin niteliği, kişinin yaşadığı sıkıntı, tekrarlayan davranışlar ve işlev kaybı birlikte değerlendirilerek konulur.
Simetri ve Düzen Takıntısının Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler yalnızca evdeki eşyaları düzenlemekle sınırlı değildir. Yazı yazma, giyinme, yürüme, dokunma, konuşma, sayma veya zihinden tekrar etme gibi gündelik davranışlara da yayılabilir. Sık görülebilen örnekler şunlardır:
-
Nesneleri aynı hizada, eşit aralıkta veya belirli bir sırada tutma ihtiyacı
-
Bir tarafa dokununca diğer tarafa da aynı biçimde dokunma zorunluluğu hissetmek
-
Bir hareketi belirli sayıda tekrarlamadan tamamlanmış hissedememek
-
Yazıları, cümleleri veya yapılan işi “tam doğru” olana kadar yeniden yapmak
-
Bir eşya yerinden oynadığında yoğun huzursuzluk, öfke veya kaygı yaşamak
-
Düzen bozulduğunda kendisinin ya da sevdiği birinin başına kötü bir şey geleceğinden korkmak
-
Giyinirken, yürürken veya bedensel hareketlerde iki tarafı eşitlemeye çalışmak
-
Rakamları, kelimeleri veya düşünceleri zihinde belirli bir düzene sokmak
-
Başkalarının yaptığı düzeni yeterince doğru bulmayıp tekrar düzeltmek
-
Ritüel bozulmasın diye ortak alanlardan, işlerden veya ilişkilerden kaçınmak
“Kötü bir şey olacak” korkusu
Bazı kişiler simetriyi korumaz veya bir davranışı eşitlemezse bir kazaya, kayba ya da sevdiği birinin zarar görmesine neden olacağından korkabilir. Nesnenin konumuyla korkulan sonuç arasında gerçekçi bir bağlantı olmasa bile kişi kendisini sorumlu hissedebilir. Böyle bir kesinlik arayışı varsa şüphe ve emin olamama takıntısı da döngüye eşlik edebilir.
“Tam olmadı” veya “içime sinmedi” hissi
Her simetri takıntısı belirli bir felaket düşüncesiyle başlamaz. Kişi yalnızca yoğun bir eksiklik, dengesizlik veya bedensel rahatsızlık hissedebilir. Eşyayı düzeltmek ya da hareketi tekrarlamak bu hissi kısa süreli azaltır. Fakat rahatlama kalıcı olmadığında kişi “doğru his” gelene kadar aynı işlemi yeniden yapabilir.
Düzenli Olmak ile Simetri Takıntısı Aynı Şey midir?
Hayır. Düzenli bir kişi eşyalarını belirli bir biçimde tutmayı tercih edebilir; fakat koşullar değiştiğinde çoğunlukla esneyebilir. Düzen bozulduğunda rahatsız olsa bile saatlerce düzeltme yapması, aynı hareketi tekrar etmesi veya günlük işlerini bırakması gerekmez.
Simetri ve düzen takıntısında ise davranış yalnızca zevk veya tercih değildir. Kişi ritüeli yapmak zorunda hissedebilir, karşı koyduğunda kaygı ya da yoğun bir “yanlışlık” duygusu yaşayabilir ve rahatlamak için yeniden düzenlemeye dönebilir. Ayırıcı ölçüt eşyanın ne kadar düzenli olduğu değil; davranışın ne kadar zorunlu, tekrarlayıcı, zaman alıcı ve kısıtlayıcı hale geldiğidir.
Simetri ve Düzen Takıntısı Döngüsü Nasıl Oluşur?
Döngü, eğri duran bir nesne, eşit olmayan bir hareket veya “doğru görünmüyor” hissiyle başlayabilir. Kişi bu deneyimi tehlike, hata, eksiklik ya da dayanılması güç bir rahatsızlık olarak yorumlar. Kaygı yükseldiğinde nesneyi düzeltir, sayar, tekrarlar veya iki tarafı eşitler.
Bu davranış kısa süreli rahatlama sağlayınca zihin rahatlamayı ritüele bağlar. Bir sonraki sefer aynı huzursuzluk daha hızlı belirir ve kişinin “Bir kez daha düzeltmeliyim” ihtiyacı güçlenebilir. Böylece düzenleme davranışı giderek daha fazla zaman alırken kişinin kendi kararına güvenmesi ve esnekliği azalabilir. Tekrarlama ve yineleme takıntısı bu döngüyle birlikte görülebilir.
Simetri Hastalığı ve Düzen Takıntısı Neden Olur?
Simetri ve düzen takıntısının herkes için geçerli tek bir nedeni yoktur. OKB ile ilişkili biyolojik yatkınlık, öğrenme süreçleri, stres, belirsizliğe tahammül güçlüğü, aşırı sorumluluk, hata yapma korkusu ve kusursuzluk ihtiyacı birlikte rol oynayabilir. Belirtiler çocukluk ya da ergenlik döneminde başlayabileceği gibi yoğun stres ve yaşam değişiklikleri sırasında da belirginleşebilir.
Psikanalitik ve psikodinamik açıdan düzenin kişi için neyi temsil ettiği de araştırılabilir. Kontrol duygusunu korumak, dağınıklığın uyandırdığı kaygıyı düzenlemek, hata ve suçlulukla baş etmek ya da içsel bir karmaşayı dış dünyadaki kesin düzen aracılığıyla yatıştırmak kişiden kişiye farklı anlamlar taşıyabilir.
Bu, her düzen davranışının tek bir bilinçdışı nedene indirgenebileceği anlamına gelmez. Psikoterapide belirtinin ne zaman güçlendiği, hangi duygularla ilişkili olduğu, kişinin yaşam öyküsü ve ilişkilerindeki tekrar eden örüntülerle birlikte ele alınır.
Simetri Takıntısı Benzer Durumlardan Nasıl Ayrılır?
Mükemmeliyetçilik ve kişilik özellikleri
Mükemmeliyetçilik daha geniş biçimde performans, hata yapmama ve yüksek standartlarla ilişkili olabilir. Simetri takıntısında ise belirli düzenleme, eşitleme veya tekrarlama davranışları kişinin rahatlayabilmesi için zorunlu hale gelebilir. Obsesif kompulsif kişilik özellikleriyle OKB aynı değildir; ayrım için yalnızca bir davranışa değil, kişilik örüntüsünün ve belirtilerin bütününe bakılır.
Görünüş ve beden simetrisi kaygısı
Kaygının merkezinde yüzün veya bedenin bir bölümünün kusurlu, asimetrik ya da çirkin olduğu düşüncesi bulunuyorsa beden dismorfik bozukluk ayrıca değerlendirilmelidir. Nesneleri düzenleme takıntısı ile görünüşe ilişkin yoğun uğraş aynı klinik durum değildir; ancak birlikte bulunabilir.
Alışkanlıklar, tikler ve duyusal rahatsızlıklar
Bazı tekrarlayan hareketler düşünceden çok bedensel bir gerilim veya ani dürtüyle ilişkili olabilir. Çocuklukta başlayan hareketler, sesler veya belirgin duyusal hassasiyetler varsa değerlendirmede bunların niteliği de konuşulur. İnternet üzerinden yapılan bir belirti listesi bu ayrımı tek başına kuramaz.
Simetri Hastalığı Nasıl Geçer?
Simetri ve düzen takıntısında psikoterapi; kişinin yalnızca eşyaları nasıl düzenlediğine değil, düzen bozulduğunda yaşadığı kaygıya, eksiklik hissine, ritüellerin işlevine ve belirtinin yaşamındaki anlamına bakar. Amaç kişiye kusursuz bir düzen kurdurmak veya hiçbir zaman rahatsızlık hissetmemesini vaat etmek değildir. Psikoterapi süreci belirtilerin şiddetine, günlük işlev üzerindeki etkisine, eşlik eden güçlüklerine ve kişinin yaşam öyküsüne göre planlanır.
Psikanalitik psikoterapide nasıl ele alınır?
Psikanalitik psikoterapide kontrol, hata, suçluluk, öfke, kusursuzluk ve belirsizlikle kurulan ilişki araştırılabilir. Düzenleme ihtiyacının hangi dönemlerde arttığı, kişinin yakın ilişkileriyle nasıl bağlantı kurduğu ve dış dünyadaki düzenin hangi duygusal gerilimi yatıştırdığı üzerinde durulur. Belirti tek başına bir alışkanlık gibi değil, kişinin ruhsal yaşamı ve tekrar eden örüntüleri içinde değerlendirilir. Psikanalitik psikoterapi yaklaşımı hakkında ayrıca bilgi alabilirsiniz.
Psikiyatri değerlendirmesi ne zaman gerekebilir?
Belirtiler ağırsa, günlük işlev belirgin biçimde bozulmuşsa, depresyon veya başka ruhsal belirtiler eşlik ediyorsa psikiyatri değerlendirmesi gerekebilir. İlaç değerlendirmesi ve düzenlemesi psikiyatristin yetkisindedir. Kullanılan bir ilaç hekimle konuşulmadan bırakılmamalı veya değiştirilmemelidir.
Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa klinik değerlendirmeyi ertelememek yararlı olabilir:
-
Düzenleme, sıralama, sayma veya eşitleme davranışları giderek daha fazla zaman alıyorsa
-
Ritüeller tamamlanmadığında yoğun kaygı, öfke veya huzursuzluk yaşanıyorsa
-
İşe, okula, randevulara veya uykuya geç kalınıyorsa
-
Aile üyeleri ya da yakınlarınız düzenleme ritüellerine katılmak zorunda kalıyorsa
-
Başkalarının eşyalarınıza dokunması ilişkilerde ciddi çatışma yaratıyorsa
-
Ritüeller nedeniyle ortak alanlardan, yolculuklardan veya günlük sorumluluklardan kaçınılıyorsa
-
Depresif duygular, umutsuzluk veya başka ağır belirtiler eşlik ediyorsa
Simetri ve Düzen Takıntısı İçin Psikolog Desteği
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, simetri ve düzen takıntısını yalnızca görünen düzenleme davranışları üzerinden değil; kişinin kaygısı, kontrol ihtiyacı, suçluluk deneyimi, ilişkileri ve yaşam öyküsüyle birlikte değerlendirir. İlk görüşmede belirtilerin ne zaman başladığı, hangi durumlarda güçlendiği, görünür ve zihinsel ritüeller, günlük yaşama etkisi ve eşlik eden belirtiler konuşulur.
Yüz yüze görüşmeler İstanbul Kadıköy'de, online görüşmeler ise uygunluk değerlendirmesinin ardından yürütülebilir. OKB için psikolog ve psikoterapi arayanlar OKB için psikolog desteği sayfasını; eğitim ve mesleki deneyim hakkında bilgi almak isteyenler Ceren Tatar'ın biyografisini inceleyebilir.
İlk görüşme talebi için randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. İletişim formuna ayrıntılı klinik veya mahrem bilgi yazmanız gerekmez.