Onyomani Nedir? Alışveriş Bağımlılığı Belirtileri ve Tedavisi
Güncelleme tarihi: 29 Ağu
Onyomani, kişinin alışveriş yapma ya da para harcama dürtüsünü kontrol etmekte zorlanmasıyla görülen bir alışveriş bağımlılığı döngüsüdür. Halk arasında "alışveriş hastalığı", "para harcama bağımlılığı" ya da "alışveriş yapmadan duramamak" gibi ifadelerle anlatılabilir.
Her alışveriş yapma isteği bağımlılık anlamına gelmez. Bazen kişi ihtiyaç duyduğu bir şeyi alır, bazen kendini ödüllendirmek ister, bazen de zor bir günün ardından küçük bir alışveriş yapmak rahatlatıcı gelebilir. Ancak alışveriş giderek daha sık, daha kontrolsüz, daha gizli ve daha pişmanlık yaratan bir hale geliyorsa psikolojik olarak ele alınması gereken bir döngü oluşabilir.
Alışveriş bağımlılığı, daha geniş bağımlılık nedir, neden olur ve tedavisi nasıl ele alınır başlığı içinde değerlendirilebilen davranışsal bir döngüdür. Bu yazıda onyomaninin ne olduğunu, alışveriş bağımlılığı belirtilerini, alışveriş bağımlılığı testi diye aranan durumlarda nelere dikkat edilebileceğini ve psikoterapide bu döngünün nasıl ele alınabileceğini anlatıyorum.
Kısa Cevap: Onyomani Nedir?
Onyomani, kişinin alışveriş yapma dürtüsünü durdurmakta zorlanması, ihtiyacı olmayan şeyleri tekrar tekrar satın alması, alışverişten sonra suçluluk veya pişmanlık yaşaması ve buna rağmen aynı döngünün yeniden başlamasıyla görülebilir.
Bu döngüde alışveriş çoğu zaman yalnızca bir eşya alma davranışı değildir. Kişi alışveriş sırasında kısa süreli rahatlama, heyecan, canlılık, değerli hissetme ya da boşluğu doldurma deneyimi yaşayabilir. Fakat alışverişten sonra borç, gizleme, utanç, pişmanlık ve kendine kızma duyguları ortaya çıkabilir.
Bu nedenle alışveriş bağımlılığı yalnızca ekonomik bir sorun değildir. Parayla ilişkili görünse de çoğu zaman duygularla, dürtü kontrolüyle, boşluk hissiyle, değersizlikle, kaygıyla, depresif duygularla ve kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyle bağlantılıdır.
Alışveriş Bağımlılığı Belirtileri Nelerdir?
Alışveriş bağımlılığı belirtileri her kişide aynı şekilde görülmez. Ancak şu işaretler sık dikkat çeker:
İhtiyaç olmadığı halde alışveriş yapma dürtüsünü durduramamak
"Bu son olacak" deyip sonra tekrar alışveriş yapmak
Alışveriş öncesinde yoğun heyecan, sıkıntı, huzursuzluk ya da gerilim hissetmek
Alışveriş sırasında kısa süreli rahatlama ya da canlılık yaşamak
Alışverişten sonra pişmanlık, suçluluk, utanç ya da kendine öfke duymak
Alınan ürünleri saklamak, gizlemek, paketleri açmadan bırakmak ya da iade etmeye çalışmak
Kredi kartı borçlarının artması, taksitlerin kontrol edilememesi
Alışverişi yakınlardan saklamak veya harcamaları olduğundan az göstermek
İndirim, kampanya, uygulama bildirimi ya da online sepetin yoğun biçimde tetiklemesi
Alışverişin ilişki, iş, aile ya da gündelik yaşamı etkilemeye başlaması
Bu belirtiler kişinin kendisine tanı koyması için yeterli değildir. Ancak bu döngü sık tekrarlıyor, maddi ya da ilişkisel sorun yaratıyor ve kişi kendisini durdurmakta zorlanıyorsa profesyonel destek almak faydalı olabilir.
Alışveriş Hastalığı Neden Olur?
"Alışveriş hastalığı" ifadesi halk arasında sık kullanılır; ancak klinik olarak daha doğru olan, alışverişin hangi psikolojik döngü içinde tekrar ettiğini anlamaktır. Onyomaninin tek bir nedeni yoktur. Kimi kişilerde alışveriş kaygıyı yatıştırır, kimi kişilerde değersizlik hissini geçici olarak örter, kimi kişilerde boşluk hissini doldurur, kimi kişilerde ise öfke, yalnızlık ya da kırgınlık gibi duyguların yerine geçer. Alışveriş bağımlılığı şu durumlarla bağlantılı olabilir:
Kaygı ve iç sıkıntısı
Depresif duygular ve boşluk hissi
Değersizlik, yetersizlik ya da sevilmeme duyguları
İlişkilerde onaylanma ve görülme ihtiyacı
Dürtü kontrolünde zorlanma
Stres, tükenmişlik ve kendini ödüllendirme ihtiyacı
Kredi kartı, online alışveriş ve kolay ödeme sistemlerinin tetikleyici olması
Alışverişten sonra gelen pişmanlık ve bu pişmanlığı yeniden alışverişle bastırma döngüsü
Kaygı daha belirginse yaygın anksiyete bozukluğu sayfası; çökkünlük, isteksizlik ve kendini değersiz hissetme daha baskınsa depresyon sayfası da bu döngüyü anlamaya yardımcı olabilir.
Alışveriş Bağımlılığı Testi Yerine Kendinize Sorabileceğiniz Sorular
İnternette "alışveriş bağımlılığı testi" araması sık yapılır. Ancak tek başına kısa bir testle tanı koymak doğru değildir. Yine de kişinin kendi döngüsünü fark etmesine yardımcı olabilecek bazı sorular vardır:
Alışveriş yapmadan önce içimde yoğun bir sıkıntı, boşluk ya da huzursuzluk oluyor mu?
Alışveriş yaptıktan sonra kısa süreli rahatlıyor ama sonra pişman oluyor muyum?
İhtiyacım olmayan şeyleri tekrar tekrar satın alıyor muyum?
Alışveriş yaptığımı veya harcadığım parayı yakınlarımdan saklıyor muyum?
Kredi kartı borçlarım, taksitlerim ya da ödeme planlarım beni zorluyor mu?
"Bir daha yapmayacağım" deyip aynı döngüye yeniden giriyor muyum?
Alışveriş yapamadığımda huzursuz, eksik ya da gergin hissediyor muyum?
Alışveriş ilişkilerimi, işimi, aile düzenimi ya da kendime bakışımı etkiliyor mu?
Bu soruların çoğuna "evet" diyorsanız, mesele yalnızca para yönetimi olmayabilir. Alışverişin hangi duygusal ihtiyaca bağlandığını ve neden tekrar ettiğini bir uzmanla birlikte anlamak faydalı olabilir.
Online Alışveriş Bağımlılığı Neden Daha Kolay Tetiklenir?
Online alışveriş, alışveriş bağımlılığı döngüsünü daha kolay tetikleyebilir. Çünkü kişi birkaç saniye içinde ürün görebilir, sepete ekleyebilir, taksit yapabilir ve satın alma işlemini tamamlayabilir. Bu hız, dürtü ile davranış arasındaki düşünme payını azaltabilir.
Özellikle gece alışveriş yapmak, kampanya bildirimlerini sürekli kontrol etmek, sepeti boşaltamamak, indirimleri kaçırma korkusu yaşamak ve paketlerin gelmesini beklerken yoğun bir heyecan duymak bu döngüyü güçlendirebilir.
Burada mesele yalnızca internet değildir. İnternet, kişinin zaten yaşadığı iç sıkıntısı, boşluk, değersizlik ya da kendini yatıştırma ihtiyacı için hızlı bir çıkış yolu sunabilir. Bu nedenle online alışverişi anlamak, kişinin kendi duygusal tetikleyicilerini anlamayı da gerektirir.
Alışveriş Bağımlılığı ve Duygular Arasındaki Bağ
Alışveriş bağımlılığı çoğu zaman kişinin duygularıyla kurduğu ilişkiyle bağlantılıdır. Bazı kişiler üzgün olduklarında, bazıları kaygılı olduklarında, bazıları öfkelendiklerinde, bazıları ise kendilerini görünmez ya da değersiz hissettiklerinde alışverişe yönelir.
Alışveriş o anda kişiye "bir şey değişti" hissi verebilir. Yeni bir eşya, yeni bir görüntü, yeni bir paket ya da yeni bir olasılık kısa süreli bir canlılık yaratabilir. Fakat bu canlılık kalıcı olmadığında kişi yeniden aynı boşlukla karşılaşabilir. Böylece alışveriş, duyguyu gerçekten dönüştürmek yerine kısa süreli olarak üstünü örten bir davranışa dönüşebilir.
Bu döngüde kişi kendisini çoğu zaman suçlar: "Neden duramıyorum?", "Neden yine aldım?", "Neden bu kadar iradesizim?" Oysa psikolojik açıdan mesele yalnızca irade değildir. Dürtünün hangi anda geldiğini, neyi yatıştırdığını ve alışverişten sonra kişinin kendisine nasıl davrandığını anlamak gerekir.
Alışveriş Bağımlılığı OKB midir?
Alışveriş bağımlılığı her zaman OKB anlamına gelmez. OKB'de kişi genellikle rahatsız edici takıntılı düşünceler ve bunları azaltmaya yönelik tekrarlayıcı davranışlar yaşar. Alışveriş bağımlılığında ise çoğu zaman dürtü, rahatlama, heyecan, ödül, pişmanlık ve yeniden dürtü döngüsü daha belirgin olabilir.
Yine de bazı kişilerde alışveriş düşünceleri zorlayıcı biçimde tekrar edebilir. Kişi kendisini alışveriş yapmaya mecbur kalmış gibi hissedebilir. Bu nedenle OKB, dürtü kontrolü, depresyon, kaygı, bipolar belirtiler ve kişilik örüntüleri birbirinden dikkatle ayrılmalıdır.
Eğer alışveriş dönemleri taşkınlık, çok az uyuma, aşırı enerji, hızlanmış konuşma, gerçekçi olmayan özgüven artışı veya riskli kararlarla birlikte oluyorsa psikiyatri değerlendirmesi önemlidir. Bu durumda konu yalnızca alışveriş bağımlılığı olarak ele alınmamalıdır.
Alışveriş Bağımlılığı Tedavisi Nasıl Ele Alınır?
Alışveriş bağımlılığı tedavisi kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler için psikoterapi temel destek olabilir; bazı kişilerde psikiyatri değerlendirmesi, borç yönetimi, aile desteği veya ek destek kaynakları gerekebilir.
Psikoterapi sürecinde amaç yalnızca "alışverişi bırakmak" değildir. Çünkü kişi çoğu zaman zaten durmak ister; asıl zor olan, alışveriş dürtüsü geldiğinde ne olduğunu anlamak ve o anda başka bir yol bulabilmektir. Psikoterapide şu başlıklar çalışılabilir:
Alışveriş dürtüsünün hangi duygulardan sonra geldiği
Kişinin alışveriş sırasında ne hissettiği
Alışverişten sonra oluşan suçluluk ve utanç döngüsü
Borçlanma, gizleme ve ilişkilerde güven kaybı
Değersizlik, boşluk, kaygı, öfke ya da yalnızlık duyguları
Kendini ödüllendirme ve kendini cezalandırma döngüleri
Durabilme, erteleyebilme ve yardım isteyebilme kapasitesi
Alışveriş dışında duygu düzenleme yolları geliştirmek
Bu süreçte hızlı ve kesin bir çözüm vaadi gerçekçi değildir. Ama kişi kendi döngüsünü tanımaya başladıkça, alışverişin hangi anda ve hangi duygusal ihtiyaçla ortaya çıktığını daha iyi fark edebilir.
Psikanalitik Psikoterapide Onyomani Nasıl Ele Alınır?
Psikanalitik psikoterapi, alışveriş bağımlılığını yalnızca kontrol edilmesi gereken bir davranış olarak görmez. Alışverişin kişinin iç dünyasında neyi temsil ettiğini, hangi eksiklik duygusunu kapatmaya çalıştığını, hangi değersizlik ya da boşluk hissini geçici olarak örttüğünü anlamaya çalışır.
Terapide şu sorular önemli olabilir:
Alışveriş dürtüsü en çok hangi duygudan sonra geliyor?
Kişi alışveriş yaparken kendisini nasıl hissediyor?
Satın alınan şey gerçekten istenen şey mi, yoksa başka bir ihtiyacın yerine mi geçiyor?
Alışverişten sonra ortaya çıkan suçluluk kişiyi nasıl etkiliyor?
Gizleme, saklama ve borçlanma ilişkilerde ne yaratıyor?
Kişi kendisini değerli, görünür ya da yeterli hissetmek için alışverişe mi ihtiyaç duyuyor?
Amaç kişiyi suçlamak değildir. Amaç, alışveriş döngüsünün kişinin ruhsal dünyasında nasıl bir işlev gördüğünü ve bu döngünün yerine daha güvenli bir duygu düzenleme alanının nasıl kurulabileceğini birlikte anlamaktır.
Ne Zaman Psikolojik Destek Almak Gerekir?
Aşağıdaki durumlarda psikolojik destek almak faydalı olabilir:
Alışverişi azaltmak isteyip bunu sürdüremiyorsanız
Alışveriş nedeniyle borç, gizleme ya da ilişki sorunları yaşıyorsanız
Alışverişten sonra yoğun pişmanlık, utanç ya da kendinize öfke duyuyorsanız
Online alışverişi durdurmakta zorlanıyorsanız
Alışveriş yapmadığınızda yoğun huzursuzluk hissediyorsanız
Bu döngüye kaygı, depresif duygular, boşluk hissi ya da değersizlik eşlik ediyorsa
Yakınlarınız alışveriş davranışınızdan etkilenmeye başladıysa
Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist Ceren Tatar, İstanbul Kadıköy'de ve online olarak yetişkinler ve 16 yaş ve üzeri ergenlerle psikanalitik/psikodinamik yönelimli psikoterapi çalışmaları yürütmektedir. Bağımlılık döngüleri, alışveriş bağımlılığı, dürtü kontrolü, kaygı, depresif duygular ve tekrar eden kendine zarar verici örüntüler psikoterapi sürecinde ele alınabilir.
Görüşme süreci hakkında bilgi almak veya ilk görüşme planlamak için randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Onyomani nedir?
Onyomani, kişinin alışveriş yapma ya da para harcama dürtüsünü kontrol etmekte zorlanmasıyla görülen alışveriş bağımlılığı döngüsüdür. Kişi ihtiyaç olmadığı halde alışveriş yapabilir, sonra pişmanlık ve suçluluk yaşayabilir ama aynı döngü tekrar edebilir.
Alışveriş bağımlılığı belirtileri nelerdir?
Alışveriş bağımlılığı belirtileri arasında ihtiyaç dışı alışveriş yapmak, durmak isteyip duramamak, borçlanmak, alışverişi gizlemek, alışverişten sonra pişmanlık yaşamak ve alışverişin ilişkileri ya da gündelik yaşamı etkilemesi yer alabilir.
Alışveriş hastalığı neden olur?
Alışveriş hastalığı olarak adlandırılan döngünün tek bir nedeni yoktur. Kaygı, depresif duygular, boşluk hissi, değersizlik, stres, dürtü kontrolü güçlüğü ve kendini rahatlatma ihtiyacı alışveriş davranışını tetikleyebilir.
Alışveriş bağımlılığı testi var mı?
Kısa bir testle tanı koymak doğru değildir. Ancak alışverişi durduramama, borçlanma, gizleme, pişmanlık ve tekrar eden alışveriş döngüsü varsa profesyonel değerlendirme almak faydalı olabilir.
Online alışveriş bağımlılığı olur mu?
Online alışveriş bazı kişilerde bağımlılık benzeri bir döngüyü kolaylaştırabilir. Hızlı satın alma, kampanya bildirimleri, sepet oluşturma, taksit ve kredi kartı kullanımı dürtü ile davranış arasındaki mesafeyi azaltabilir.
Alışveriş bağımlılığı OKB midir?
Her alışveriş bağımlılığı OKB değildir. OKB, dürtü kontrolü, davranışsal bağımlılık, depresyon, kaygı ve bipolar belirtiler birbirinden dikkatle ayrılmalıdır. Bu nedenle değerlendirme kişiye özel yapılmalıdır.
Alışveriş bağımlılığı tedavisi nasıl yapılır?
Alışveriş bağımlılığı tedavisi kişiye göre değişir. Psikoterapide alışveriş dürtüsünün hangi duygusal ihtiyaçlarla, kaygılarla, boşluk hissiyle, suçlulukla ve ilişkisel örüntülerle bağlantılı olduğu çalışılabilir.
Alışveriş bağımlılığı için psikoloğa gidilir mi?
Evet. Alışveriş davranışı kontrol edilemiyor, borçlanma, gizleme, pişmanlık, ilişki sorunları veya yoğun iç sıkıntısı yaratıyorsa psikolojik destek almak faydalı olabilir.
Yorumlar